Logopeda (Trzemeśnia / Myślenice) - Gabinet Logopedyczny DIALOG Kinga Turek

Warunkowanie instrumentalne. Behawioryzm zakłada, że mowa jest zachowaniem werbalnym, które podlega eksperymentalnie ustalonym prawom uczenia się. Zdaniem Sutton (1991) jego zasady są proste:

• zachowanie pożądane (płynność mówienia) więcej zachowań pożądanych. Wzmocnienie (np. pochwała) - zwiększa się płynność mówienia;
• zachowanie pożądane (płynność mówienia) mniej zachowań - pożądanych. Brak wzmocnienia (np. brak zainteresowania) - zmniejsza się płynność mówienia;
• zachowanie niepożądane (niepłynność mówienia) więcej zachowań - niepożądanych. Wzmocnienie (np. zwracanie uwagi) - zwiększa się niepłynność mówienia;
• zachowanie niepożądane (niepłynność mówienia) mniej zachowań niepożądanych. Brak wzmocnienia (np. brak zainteresowania) - zmniejsza się niepłynność mówienia.

Paradoks polega na tym, że terapeuta okazuje więcej zainteresowania jąkającemu się, gdy on mówi niepłynnie, a mniej interesuje się nim, gdy mówi płynnie. W ten sposób zupełnie nieświadomie może wzmacniać niepłynność mówienia. Chęciek M. (1991) omówił rolę pochwały i nagany w terapii dzieci jąkających się w ujęciu szkoły amerykańskiej. Na podstawie analizy wyników badań twierdzi, że system wzmacniania za płynne mówienie i karania z mówienie niepłynne jest niewystarczający.

Metoda Van Ripera, który jest twórcą metody jąkania się bardziej płynnego. Jego metoda zrewolucjonizowała terapię osób jąkających się (Van Riper, 1971). Jej istota wynika z prawa paradoksu. Otóż jąkający się zgłasza się do terapeuty w celu zmniejszenia niepłynności mówienia, a ten radzi mu, aby mówił bardziej niepłynnie, przynajmniej w początkowym okresie leczenia. Ten pomysł budzi zrozumiały sprzeciw jąkającego się. Terapeuta wyjaśnia mu jednak, że aby pozbyć się jąkania należy je poznać (faza identyfikacji), uodpornić się (faza odczulania), zmienić zachowanie (faza modyfikacji) i utrwalić je (faza utrwalania). Celem tego postępowania terapeutycznego jest jednak nie płynność, lecz płynna niepłynność. Aby osiągnąć ten cel, jąkający się musi powtarzać lub przeciągać nie tylko te pierwsze głoski lub sylaby w wyrazach, których obawia się, lecz także ma wymawiać niepłynnie te elementy wypowiedzi, w których nie lęka się. To pseudo-jąkanie daje dwie podstawowe korzyści. Po pierwsze, jest formą zapanowania nad własnym mówieniem, podczas gdy rzeczywiste jąkanie jest zaburzeniem mimowolnym. Po drugie, im większa jest biegłość w pseudo-jąkaniu, tym rzadsze jest jąkanie. Tak oto działa paradoks w metodzie Van Ripera. Zaleca on, aby jąkający się analizowali każdy przejaw niepłynności i próbowali mówić inaczej. Chodzi tu o świadome jąkanie się ze zmniejszoną niepłynnością. Służy temu także łagodne wychodzenie z niepłynności dzięki kończeniu wyrazu z gładkim, powolnym przedłużaniem. Kiedy jąkający się czuje, że zaraz zacznie się jąkać, ma przygotować się do tego w ten sposób, iż ma łagodnie skandować po to, by rozluźnić mięśnie aparatu mowy. Metoda Van Ripera budzi opór tych jąkających się, którzy są podatni na krytykę i przeżywają silny lęk przed ośmieszeniem się.

Metoda Shechana (1970). Autor ten opracował technikę tzw. „ślizgania się”, polegającą na celowym przedłużaniu początkowego dźwięku w wyrazie budzącym lęk, aż zostanie wypowiedziany niepłynnie. Poprawa płynności będzie większa, jeśli niepłynnie będzie wymawiane słowo wywołujące logofobię. Dodatkowym środkiem terapeutycznym jest pauzowanie redukujące lęk przed ciszą, który przeżywa wielu jąkających się.

Metoda Frazera (1993). Jest to forma autoterapii zalecana dorosłym jąkającym się. Zalecenia dla nich są następujące:

• Mów powoli i z namysłem:
  • mów wolno,
  • rób pauzy, które są momentami ciszy, bez pomruków i chrząkań.
• Jąkaj się bez wysiłku:
  • rozpocznij od naprzemiennego rozluźniania i napinania mięśni warg, języka, żuchwy, szyi, ramion,
  • mów i czytaj pełnym energicznym głosem, ale bez napięć własnych mięśni,
  • przyznaj się do tego, że jąkasz się.
• Nie unikaj wypowiadania trudnych wyrazów, ograniczania długości wypowiedzi, wyręczania się w rozmowie (np. przez telefon) drugą osobą itp.
• Eliminuj współruchy towarzyszące jąkaniu:
  • naśladuj te zbędne ruchy najpierw bez równoczesnego mówienia, potem w czasie mówienia do siebie, a następnie podczas rozmowy;
  • staraj się równocześnie zmienić szybkość i zasięg współruchów.
• Utrzymaj kontakt wzrokowy z rozmówcą.
• Określ, jak to się dzieje, że jąkasz się:
  • drobiazgowo kontroluj swoje ruchy biorące udział w oddychaniu. fonacji i artykulacji,
  • naśladuj własne jąkanie w celu porównania go z płynnym mówieniem,
  • postaraj się jąkać maksymalnie wolno, aby blokowanie wypowiedzi przebiegało maksymalnie łagodnie.
• Modyfikuj bloki w mówieniu. Kiedy czujesz, że blok zaraz nadejdzie, to powinieneś:
  • zrobić pauzę - zamilknąć na moment,
  • rozluźnić mięśnie artykulacyjne i doprowadzić je do stanu spoczynku,
  • przypomnieć sobie, jakie błędne ruchy wykonywałeś w momencie jąkania,
  • przygotować się do mówienia powolnego, z przeciąganiem,
  • rozpocząć mówienie dopiero wtedy, gdy oddech jest zupełnie spokojny,
  • w czasie bloku nie walczyć z nim, nie przerywać mówienia, nie rozpoczynać nowego słowa; postaraj się przedłużyć aktualnie wymawianą głoskę i uświadom sobie, jaki wadliwy ruch spowodował ten blok,
  • jeżeli to zrobisz, przejść do wymawiania następnych głosek wolno i z przeciąganiem,
  • nie zachowywać się tak, jakby się nic nie stało,
  • powtórzyć to słowo, na którym zająknąłeś się i zwrócić uwagę, jak je wypowiadasz.

Te zalecenia są proste a to co proste jest zwykle jest bardzo trudne do realizacji. Wielu jąkających się nie jest w stanie opanować tej metody bez pomocy doświadczonego i wymagającego i konsekwentnego w terapii terapeuty.



Do metod odwracających uwagę od aktu mówienia można zaliczyć:

• metodę Liebmanna;
• maskowanie.