Dyslalia

Termin ?dyslalia? pochodzi z greckiego ? dys ? oznacza ?zaburzenie?, lalia ? ?mowa?. Po raz pierwszy użył tego terminu profesor Uniwersytetu Wileńskiego ? Józef Frank w 1823 roku.
Do najczęściej spotykanych zaburzeń mowy u dzieci należy nieprawidłowa artykulacja. Dla określenia zaburzeń artykulacyjnych zwykło się używać terminu ?dyslalia?. Nie jest to termin jednoznaczny. Określa się nim: 

  • wszystkie nieprawidłowości wymowy, wywołane najrozmaitszymi czynnikami;
  • jedynie zaburzenia artykulacji pochodzenia korowego;
  • jedynie zaburzenia wymowy pochodzenia obwodowego
Wynika z tego, iż dyslalia to nazwa kategorii zaburzeń, których istotą jest nieprawidłowa realizacja dźwięków mowy.
Istnieje, zatem, wśród autorów zgodność, iż jest to zaburzenie przejawiające się nieprawidłowościami w sferze wymowy. Natomiast nie ma jednomyślności, co do tego, czy wszystkie zaburzenia ujawniające się w płaszczyźnie segmentalnej powinno się określać mianem dyslalii. Wynika to z faktu, iż nieprawidłowości wymowy mogą mieć różne pochodzenie.
Wśród wielu definicji dyslalii zwraca się uwagę na szereg aspektów tego zjawiska.
G. Demelowa  definiuje dyslalię jako ?nieprawidłowość w realizacji jednej głoski, wielu głosek, a nawet wszystkich, lub niemal wszystkich głosek od razu, krańcowy stan dyslalii nazywa się bełkotem. Zachowane są rytm, melodia i akcent, sama wymowa jest jednak zatarta, mało zrozumiała lub zupełnie niezrozumiała?.
Według H. Spionek  dyslalia to ?zaburzenie mowy polegające na niemożności prawidłowego wymawiania określonych dźwięków?.
Według L. Kaczmarka ? to ?wadliwa realizacja fonemów, odbiegająca od ustalonej przez tradycję normy?.
Natomiast H. Rodak  uważa dyslalię jako ?symptom zaburzenia rozwoju mowy, dotyczący tylko jednego aspektu języka ? aspektu artykulacyjnego?.

W zależności od poziomu uszkodzenia mechanizmów mowy wyróżnia się:
  • dyslalię pochodzenia ośrodkowego ? wynikającą z nieprawidłowej struktury lub funkcjonowania ośrodkowego układu nerwowego; zaburzenia charakterystyczne dla tego typu dyslalii związane są z niemożnością prawidłowego różnicowania słuchowego dźwięków oraz wykonywania ruchów      artykulacyjnych;
  • dyslalię motoryczną ? jej przyczyna zlokalizowana jest w obrębie drogi odśrodkowej, biegnącej od kory mózgowej do nerwów obwodowych;
  • dyslalię sensoryczną ? wynikającą z uszkodzeń na drodze wstępującej, tj. od obwodu do kory mózgowej.

Inne klasyfikacje uwzględniają lokalizację uszkodzenia narządu mowy; ze względu na to kryterium wyróżnia się:

  • dyslalię korową ? wywołana jest przez uszkodzenia w obrębie kory mózgowej;
  • dyslalię podkorową ? w której uszkodzenia obejmują struktury podkorowe;
  • dyslalię obwodową ? wynikającą z defektu obwodowego, wywołującego wyłącznie zakłócenia w sferze dźwięków, którym nie towarzyszą inne patologiczne zjawiska językowe.

W zależności od jakości defektu wyróżnia się dyslalię :

  • czynnościową ? ujmowaną jako wadliwa wymowa głosek przy braku uszkodzeń organicznych w budowie aparatu artykulacyjnego;
  • organiczną ? uwarunkowaną obwodowymi uszkodzeniami: niedosłuchem, anomaliami w budowie narządu jamy ustnej, uzębienia, języka czy podniebienia.
W zależności od tego, czy zaburzenia artykulacji są zjawiskiem izolowanym, pierwotnym, czy wtórnym wywołanym przez inne zaburzenia rozwojowe, dyslalię dzieli się na:
  • audiogenną ? występującą w mowie dzieci z uszkodzonym narządem słuchu;
  • sprzężoną z innymi zaburzeniami rozwojowymi.
L. Kaczmarek zaproponował podział dyslalii przyjmując kryterium objawowe. Wyróżnia trzy rodzaje dyslalii:
  • dyslalię jednoraką ? gdy odmiennie realizowany jest tylko jeden fonem; może być ona: prosta ? zniekształcenie dotyczy tylko jednej cechy dystynktywnej fonemu ( np.: dźwięczności czy miejsca arykulacji); złożona ? zniekształcenie dotyczy kilku cech dystynktywnych naraz (np.: miejsca artykulacji, dźwięczności i miękkości);
  • dyslalię wieloraką ? kiedy kilka lub kilkanaście fonemów realizowanych jest niezgodnie z tradycyjną normą; może być ona: prosta ? wadliwa realizacja fonemu w obrębie jednej strefy artykulacyjnej, zniekształceniu ulega jedna cecha dystynktywna fonemu (np.: dźwięczne g zamieniane na bezdźwięczne k); złożona ? zniekształcenie kilku cech dystynktywnych równocześnie (np.: g substytuowane jest przez t, czyli zamiana dźwięczności i miejsca artykulacji);
  • dyslalię całkowitą (alalia motoryczna, bełkot, słuchoniemota motoryczna) ? wadliwa wymowa w obrębie kilku stref artykulacyjnych. Wypowiedź jest realizowana za pomocą elementów prozodycznych ? rytmu, akcentu, melodii.

Do dyslalii zalicza się następujące wady wymowy:
  • sygmatyzm ? nieprawidłowa realizacja głosek dentalizowanych [s, z, c, z; š, ž, č, ž; ś, ź, ć, ź];
  • rotacyzm ? nieprawidłowa realizacja głoski [r];
  • kappacyzm ? nieprawidłowa realizacja głoski [k];
  • lambdacyzm ? nieprawidłowa realizacja głoski [l];
  • gammacyzm ? nieprawidłowa realizacja głoski [g];
  • betacyzm ? nieprawidłowa realizacja głoski [b];
  • mowę bezdźwięczną ? wymawianie głosek dźwięcznych jako ich bezdźwięczne odpowiedniki;
  • szadzenie ? nieprawidłowa wymowa głosek dentalizowanych  szeregu [s, z, c, z] jako [š, ž, č, ž], (używanie š zamiast s,  np.: šova zamiast sova);
  • inne odchylenia od normy artykulacyjnej.


Bibliografia:

Demelowa G., Elementy logopedii, Warszawa 1979.
Kaczmarek L., Nasze dziecko uczy się mowy, Lublin 1997
Rodak H., Terapia dziecka z wadą wymowy, Warszawa 1994.
Spionek H., Zaburzenia rozwoju uczniów, a niepowodzenia szkolne, Warszawa 1975.