Strona 4 z 8
Rozdział 4. Pytania o świat.
- Dzieci niemówiące należy uczyć umiejętności zadawania pytań już od najwcześniejszych etapów interwencji. Pytania są jednym ze środków poznania, kształtowania pojęć, wiedzy.
- Umiejętność zadawania pytań niezbędna jest do tego, by być równoprawnym partnerem dialogu.
- Do tego, aby świadomie wejść w rolę pytającego, potrzebne są pewne kompetencje. Dziecko musi osiągnąć odpowiedni poziom rozwoju komunikacji – rozumienia, ekspresji oraz umiejętności współdziałania:
- potrafi uczestniczyć w dialogach ruchowo – głosowych;
- kieruje swoje zachowani w dialogu do konkretnej osoby, obaj partnerzy są na sobie skupieni i zachodzi między nimi relacja wzajemności;
- wyodrębnia różne obiekty rzeczywistości, powodowane ciekawością wybiera je spośród innych.
- U większości dzieci z zaburzeniami w komunikacji rozwój umiejętności zadawania pytań jest bardzo zagrożony, gdyż mają one obniżone możliwości wykonawcze i/czy poznawcze oraz niesprzyjające sposoby zachowania się partnerów interakcji, np.:
- niekiedy dorosły w ogóle nie dostrzega komunikatów dziecka, które nie posługuje się mową;
- dorosły zauważa spojrzenia dziecka i intencjonalne działania, jednak nie widzi w nich intencji pytajnych;
- dorosły nie czeka odpowiednio długo na wyrażenie intencji pytajnej przez dziecko, które potrzebuje na nie więcej czasu;
- dorosły zalewa dziecko informacjami na temat przedmiotu/osoby/sytuacji według własnego uznania, a nie odpowiednio do oczekiwań dziecka.
- Można wykorzystać jeden symbol (np.: z zestawu piktogramów) oznaczających pytanie, powiesić go na jednym stałym miejscu w sali. Piktogram ma służyć do pokazania dzieciom, iż istnieją specjalne wypowiedzi, za pomocą, których można się czegoś dowiedzieć. (np.: Podczas codziennych rutynowych zajęć grupowych zwanych porannym kręgiem, uczniowie opowiadają o tym, co robili poprzedniego dnia. Po zakończonej wypowiedzi danego dziecka, nauczyciel mówi „X skończył czytać” – wskazuje na siebie, na piktogram pytanie i mówi „Czy mogę o coś zapytać?”. Tu formułuje proste pytanie odnoszące się do wypowiedzi dziecka. Następnie, znów wskazując na piktogram na ścianie, mówi „Czy ktoś z was chce spytać X?” Jeśli ktoś ma ochotę należy nauczyć kolejności: wskazywanie na siebie – Ja (gest lub PIC) + pytanie (PIC) + X (gest wskazywania na dziecko, któremu zadawane będzie pytanie) + wskazywanie jakiegoś symbolu w osobistej pomocy lub pokazywanie gestem - do nauczyciela należy interpretowanie, sprecyzowanie pytania i pomoc w jego zadaniu! Zawsze dziecku należ powiedzieć, co zrozumieliśmy z jego pytania, a w drugiej kolejności zaspokoić jego ciekawość.
- Można z dzieckiem doprecyzowywać pytania poszerzając symbole pytań, np.: gdzie?, kiedy? … i oczywiście wklejać je do jego osobistej książki.
- Niektóre dzieci często śledzą działania innych, komentują je śmiechem, gestami rąk, wyrazem twarzy. Takim dzieciom pytania powinny się jak najszybciej pojawić w ich osobistych słownikach. Można organizować „sesje z jednym pytaniem”, żeby dać dziecku odczuć, jak pytanie „działa”, co wywołuje, jak reagują na nie osoby mówiące. Można do tego wykorzystać urządzenia odtwarzające głos, by umożliwić dziecku odtwarzanie tego, co wskazuje (VOCA, Step – by – Step Communicator, odtwarzającym po kawałku nagraną sekwencję wypowiedzi – np.: piosenkę wers po wersie), także piktogram: Co to jest? ( z VOCA). Dorosły powinien uważnie śledzić zachowania dziecka, widzieć, na którą z zabawek tuz przedtem patrzyło, po którą sięgało, kiedy więc pada pytanie: „Co to jest?” – odpowiada zgodnie z jego zainteresowaniem.
- Można uporządkować dodatkowo sam sposób zadawania pytań przez dziecko, by po zadaniu pytania jeszcze raz wskazało na przedmiot, o który pyta.
- Podczas codziennych zajęć zwanych „porannym kręgiem” dzieci podczas układania planu dnia mogą korzystać z trzech pytań:
- Kto będzie? (kto z nauczycieli i terapeutów przyjdzie dziś do klasy na zajęcia);
- Co będzie? (jakie będą zajęcia, zadania i części dnia);
- Kiedy? (pytania o następstwo zajęć).
Można do tego wykorzystać nakładkę na TechTalk i pytać również o kolegę, którego aktualnie nie ma zadając pytanie Gdzie jest? I dzieci wybierają odpowiedź naciskając na dany symbol (np.: wiem, nie wiem).
- Można ustalić z dziećmi raz w tygodniu „Dzień skarbów” (zawsze w ten sam dzień), na który dzieci przynoszą z domu jakiś ulubiony przedmiot - skarb. Można wtedy stworzyć powtarzalną sytuacje, w której zaciekawione, zaangażowane, zmotywowane dzieci zechcą zadawać sobie pytania poprzez symbole (np.; Co to jest?, Skąd to masz?, Co się z tym robi?, Mogę zobaczyć?, oraz własne wrażenia: Ale fajne!, Takie sobie…, Mam takie samo, Popatrzcie co ja mam). Można do tego wykorzystać nakładkę na TechTalk.
- Uczenie zasad dialogu: pytanie – odpowiedź – komentarz – pytanie – itd.
- Dobrym sposobem na uczenie struktury dialogu oraz zależności pytań i odpowiedzi są inscenizowane wierszyki dialogowe. (np.: wiersz B. Lewandowskiej „Murzynek”). Treść wiersza dobrze jest zapisać z użyciem piktogramów i zrobić niego książeczkę. Najpierw należy czytać ją z dzieckiem pokazując poszczególne zdania i symbole. Dziecko śledzi je. Czytamy odpowiednio intonując zdania. Podczas czytania można bawić się w role. Nauczyciel na początek może być zadawającym pytania i czekać, kiedy dziecko wskaże właściwe zdanie w odpowiedzi. Dopiero wtedy czyta kolejne, także wskazując. Potem następuje zamiana, dziecko wskazuje kolejno zdania pytające symbol po symbolu, a nauczyciel odpowiada.
- Podczas zabaw tematycznych można aranżować warunki sprzyjające zarówno zadawaniu pojedynczych pytań, jak i poszerzaniu kompetencji komunikacyjnych poprzez używanie dialogów modelowych. Do każdego z tematów omawianych na zajęciach należy przygotowywać słownictwo konwersacyjne – charakterystyczne pytania i odpowiedzi, które dziecko ma używać w aranżowanych sytuacjach.
- Aranżowanie warunków sprzyjających rozwojowi zadawania pytań musi stać się elementem rutyny terapeutycznej i nauczycielskiej. Wskazówki:
- interpretuj pewne zachowania dziecka jako pytania;
- prowadząc rozmowę z użytkownikiem AAC zawsze ustalaj, czy chce mówić, czy zadać pytanie;
- ucz konkretnych pytań w sytuacjach modelowych;
- dostarczaj głosu do zadawania pytań w zabawie kierowanej;
- świadomie dostarczaj dziecku innych pytań niż: co to?;
- twórz warunki, by dziecko mogło uczyć się znaczenia pytań przez doświadczenie i obserwowanie reakcji rozmówców.
