Strona główna Logopedia Dysleksja Dysleksja - trudności w czytaniu i pisaniu dzieci i młodzieży.

Dysleksja - trudności w czytaniu i pisaniu dzieci i młodzieży.

Według B. Rocławskiego „czytaniem w sensie ogólnym nazywamy proces przyporządkowania wyraźnie określonym jednostkom graficznym wyraźnie określonych jednostek fonicznych języka naturalnego. W wypadku, gdy jednostka językowa jest dwu - lub więcej fonemowa a jednostka graficzna odnosi się do jednego fonemu, czytanie wymaga umiejętności szybkiego płynnego przechodzenia z fonemu na fonem (ślizgania się).”

M. Bogdanowicz u podstaw czytania i pisania dopatruje się uczestnictwa funkcji poznawczych (spostrzeganie wzrokowe, słuchowe, kinestetyczne, dotykowe, pamięć uwaga, mowa i myślenie) i ruchowych (motoryka rąk, czynności ruchowe narządów mowy, motoryka duża - całego ciała) jak również procesów emocjonalno - motywacyjnych. Tak więc czytanie i pisanie to wyższe czynności psychiczne o złożonej strukturze - opierające się na prostych funkcjach i ich współdziałaniu, a lokalizacja ma charakter układowy i dynamiczny.

W świetle koncepcji A. Łurii „czynności te realizowane są przez układ ze sobą współdziałających okolic mózgu, gdzie zlokalizowane są prostsze funkcje. Ma on charakter plastyczny, dynamiczny, ponieważ w wypadku nieprawidłowego funkcjonowania jednego z ogniw tego układu możliwe jest zastąpienie go innym, np.: w wypadku utraty wzroku może zastąpić go kinezja i dotyk (czytanie za pomocą systemu Braille‘a).

Czytanie stanowi umiejętność nabywaną i rozwijaną w procesie uczenia się - pisze J. Włodek - Chronowska. W toku tego procesu, przebiegającego w kilku etapach, kształtuje się struktura czynności czytania. Pod wpływem ćwiczeń wzrasta poziom jej wewnętrznej organizacji i w rezultacie początkowa struktura w wyniku stopniowych zmian skraca się i automatyzuje”. 

Trzyetapowy proces nauki czytania opisany przez J. Zborowskiego także uświadamia fakt, że w czasie jego trwania zmianie ulega stosunek miedzy spostrzeganiem tekstu, wymawianiem i rozumieniem. Podobnie jak u J. Włodek Chronowskiej jest to zależność wprost proporcjonalna do czasu (wyznaczanego tu ilością ćwiczeń).

Powyższy przegląd bogatej literatury dotyczącej problematyki pojęciowej z zakresu czytania rzuca nam światło na możliwość usystematyzowania i zrozumienia trudności powstałych w trakcje lub u źródeł tego procesu.

DEFINICJE DYSLEKSJI

Dysleksja [dys - oznacza w języku łacińskim i greckim brak czegoś, trudność, nadaje znaczenie negatywne], [lego – język grecki i łacina ‘czytam’] - trudność w opanowaniu umiejętności czytania. Hiperdysleksja - trudność w czytaniu ze zrozumieniem. Technika czytania jest dobra na poziomie elementarnego czytania (dekodowania zapisu), lecz czytający nie rozumie czytanego tekstu.

Światowa Federacja Neurologów w 1968 roku w Dallas (U.S.A.) przyjęła jako obowiązującą następującą definicję: „Specyficzna rozwojowa dysleksja to zaburzenia manifestujące się trudnościami w nauce czytania , mimo stosowania obowiązujących metod nauczania, normalnej inteligencji i sprzyjających warunków społeczno - kulturowych. Jest spowodowana zaburzeniami podstawowych funkcji poznawczych, co często uwarunkowane jest konstytucjonalnie”.

Brytyjskie Towarzystwo Dysleksji określa dysleksję jako „zaburzenia o charakterze konstytucjonalnym (zmieniona struktura centralnego układu nerwowego o różnej etiologii), które przejawiają się jako specyficzne trudności w uczeniu się czytania, pisania i techniki pisania, w niektórych przypadkach współwystępujące z trudnościami w operowaniu liczbami”. Dysleksję rozwojową traktuje się jako syndrom trudności w czytaniu i pisaniu. (Jest to publikacja z 1990 roku.) 

W Polsce H. Spionek (1965 rok) proponuje zaliczać do trudności w czytaniu i pisaniu wyłącznie te, które są spowodowane deficytami rozwoju funkcji percepcyjno-motorycznych. Oblicza się je w stosunku do wieku dziecka, jak również w relacji do jego poziomu umysłowego. Deficyt rozwoju, winien być ujmowany w postaci w wskaźnika fragmentarycznego deficytu rozwojowego (wfdr), który wyraża stosunek opóźnienia rozwoju tych funkcji do wieku dziecka.

Późniejsze badania jednakże każą zweryfikować powyższą definicję wykazując jej ograniczenia. Ich wyniki wskazują na zaburzenia koordynacji funkcji percepcyjno -motorycznych jako odpowiedzialne za dysleksję. M. Bogdanowicz określa to zjawisko terminem „zaburzenia integracji percepcyjno-motorycznej i zaburzenia rozwoju funkcji językowych


ETIOLOGIA

U różnych dzieci przyczyny zaburzeń dyslektycznych mogą być odmienne, a u tego samego dziecka może zadziałać kilka przyczyn łącznie. Stąd też mówimy o polietiologii dysleksji rozwojowej. W piśmiennictwie na temat dysleksji (np. Jouin, 1968; Bogdanowicz, 1993; Krasowicz, 1997) można natrafić na następujące koncepcje dotyczące jej etiologii.

  1. Koncepcja genetyczna. Przyjmuje się tu, iż dziecko dziedziczy zmiany w OUN, które leżą u podstaw trudności w czytaniu i pisaniu. W tym przypadku czynnikiem wywołującym dysleksję rozwojową są recesywne geny, przekazywane z pokolenia na pokolenie. Zakłada się, że wyznaczniki dziedziczne dotyczą ok. 20-30% dzieci dyslektycznych.
  2. Koncepcja organiczna. Przyczyn dysleksji upatruje się w tym wypadku w organicznych uszkodzeniach struktur mózgowia odpowiedzialnych za czytanie i pisanie. Chodzi przede wszystkim o uszkodzenia zlokalizowane w okolicy zakrętu kątowego lewego płata skroniowego. Te patologiczne zmiany mogą być wywołane różnymi czynnikami (chemicznymi, fizycznymi, biologicznymi), oddziałującymi na dziecko (szczególnie na jego OUN) w okresie prenatalnym, a także w trakcie pierwszych dwóch lat życia.
  3. Koncepcja hormonalna. W myśl tej koncepcji dysleksję wywołuje nadprodukcja testosteronu w okresie prenatalnym. Nadmiar tego hormonu zaburza funkcjonowanie organizmu, powodując m.in. spowolnienie rozwoju lewej półkuli mózgowia, a tym samym - opóźnienie rozwoju mowy w dzieciństwie, a w wieku szkolnym - dysleksję. Lepiej natomiast rozwija się prawa półkula, co może prowadzić do leworęczności. Zespół ten częściej występuje u chłopców.
  4. Koncepcja opóźnionego dojrzewania CUN. Zwolennicy tej koncepcji sądzą, iż w wyniku spowolnienia dojrzewania CUN (chodzi m.in. o wolniejsze tworzenie się połączeń synaptycznych i migrację komórek) następuje fragmentaryczna dysfunkcja tego układu. Owa niedojrzałość ma charakter wrodzony; poszczególne struktury nerwowe odpowiedzialne za czytanie i pisanie różnicują się funkcjonalnie bardzo powoli. Nie oznacza to jednak uszkodzenia mózgu, a jedynie jego nieprawidłowe funkcjonowanie. U dzieci dyslektycznych bardzo często obserwuje się późniejsze (w stosunku do rówieśników) ustalenie się lateralizacji oraz wydłużony czas dojrzewania wielu funkcji psychicznych, np. językowych, percepcyjno-motorycznych a zwłaszcza ich integracji. Tym niemniej zaburzenia te, powodujące właśnie trudności w czytaniu i pisaniu, bardzo często ustępują samoistnie, w miarę jak zakłócone funkcje psychiczne osiągają w końcu odpowiednią dojrzałość.
  5. Koncepcja tzw. psychodysleksji. Zwraca się tu uwagę na to, iż poważne zaburzenia emocjonalne (urazy psychiczne, długotrwały stres) mogły stać się przyczyną trudności w czytaniu i pisaniu. Konsekwencją urazów i konfliktów rodzinnych lub szkolnych może być bowiem przejawianie przez dziecko zahamowań w sytuacji, gdy ma ono pisać lub czytać wyrazy kojarzące się z przeżytymi stresami. Dzieci „psychodyslektyczne” są nadmiernie pobudliwe lub też zablokowane emocjonalnie. Może się to objawiać jąkaniem podczas mówienia oraz „jąkaniem w piśmie” (opuszczaniem liter, skracaniem wyrazów, przestawianiem liter itp.).
Jednakże mechanizm powstawania dysleksji nie jest w pełni poznany. Pierwotne przyczyny dysleksji powodują skutki, które są bezpośrednimi przyczynami dysleksji. Należy wiec raczej mówić o patomechanizmach dysleksji, ponieważ u podstaw specyficznych trudności w czytaniu i pisaniu u różnych dzieci leżą różne specyficzne dla każdego dziecka konfiguracje dysfunkcji.