Zaburzenia mowy u osób upośledzonych umysłowo

Oligofazja oznacza mowę osób upośledzonych umysłowo. To zaburzenie mowy występujące u dzieci (dorosłych) upośledzonych umysłowo. Jest ono stanem obniżonej sprawności intelektualnej, który powstaje w okresie rozwojowym i związany jest z zaburzeniami procesu dojrzewania, uczenia się i przystosowania.
5 maj każdego roku jest Dniem Godności Osób Niepełnosprawnych Intelektualnie.

Na podstawie ilorazu inteligencji upośledzenie umysłowe dzieli się na:
  • głębokie (I.I. 0-19 );
  • znaczne ( I.I. 20-35 );
  • umiarkowane ( I.I.36-51 );
  • lekkie ( I.I.52-67 ).
Jednak podstawowe kryterium ustalania niedorozwoju umysłowego stanowi nie inteligencja, lecz przystosowanie społeczne.

Stopień niedorozwoju mowy, co potwierdzają liczne badania, rośnie wprost proporcjonalnie do stopnia upośledzenia umysłowego. Oznacza to, że im głębszy jest deficyt intelektualny, tym większe upośledzenie myślenia abstrakcyjnego i opóźnienie rozwoju mowy. Niezależnie od stopnia upośledzenia umysłowego, dzieci nim obciążone opanowują ograniczony kod językowy. Rozmiar tego ograniczenia zależy od głębokości niedorozwoju. Upośledzenie umysłowe wiąże się z niedorozwojem wyspecjalizowanych struktur mózgowych odpowiedzialnych za przebieg złożonych procesów psychicznych, w których zachowane są bardziej elementarne czynności. Zaburzenie to charakteryzuje nieprawidłowy przebieg takich procesów intelektualnych, jak: wnioskowanie, uogólnianie, abstrahowanie, czy zapamiętywanie, itp. W efekcie tych zakłóceń dochodzi do zaburzeń wszelkich form zachowań werbalnych, które zależą od poziomu tych zdolności.

Poziom opanowania mowy zależy między innymi od (wg Tarkowskiego):
  • możliwości intelektualnych dziecka;
  • środowiska i sposobów wychowania językowego;
  • motywacji dziecka do porozumiewania się z innymi;
  • poziomu lęku komunikacyjnego;
  • osobowości;
  • temperamentu, itd.
Etiologiczna klasyfikacja zaburzeń mowy u osób upośledzonych umysłowo (wg.E.M.Minczakiewicz):
  • upośledzenie umysłowe (oligofazja);
  • uszkodzenie struktur korowych mózgu (alalia, afazja);
  • uszkodzenie układu pozapiramidowego (anartria, dysartria);
  • nieprawidłowa budowa anatomiczna lub uszkodzenie narządów mowy (dysglosja);
  • nieprawidłowe oddziaływanie wychowawcze środowiska rodzinnego: brak podniet do mówienia, brak odpowiednich wzorców, nadmiar bodźców itp. (dyslalia);
  • zaburzenia emocjonalne (mutyzm, tachylalia, bradylalia);
  • inne trudne do ustalenia (jąkanie, giełkot).
Cechy mowy u dzieci z upośledzeniem umysłowym (wg A. Szuniewicz):
  • bełkot (dyslalia);
  • jąkanie;
  • zespół wad (zaburzenia mowy są cięższe, bardziej złożone i nawarstwione);
  • mowa nosowa;
  • rotacyzm;
  • mowa bezdźwięczna.
Cechy mowy u dzieci z upośledzeniem umysłowym (wg.E.M.Minczakiewicz):
  • brak mówienia i rozumienia;
  • zaburzenia artykulacyjne: seplenienie, rynolalia, reranie (rotacyzm), wymowa bezdźwięczna, nieprawidłowa wymowa [t, d, k, g] - substytucje i deformacje;
  • zaburzenia głosu: chrypka, zanik głosu, dysfonia;
  • zaburzenia płynności mówienia: jąkanie, giełkot, bradylalia, tachylalia.

Ogólnie przyjmuje się, iż do cech mowy osób z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim, a szczególnie umiarkowanym i znacznym należą:
  • ubogie słownictwo;
  • liczne agramatyzmy i dysgramatyzmy;
  • ograniczona umiejętność budowania zdań (do zdań dwuwyrazowych lub tylko kilku słów), jeśli są to raczej proste i niekompletne;
  • wadliwa artykulacja;
  • zaburzenia głosu i słuchu;
  • mowa cicha, monotonna, bez odpowiedniej intonacji oraz akcentów logicznych;
  • mowa bełkotliwa;
  • tempo mowy zwolnione lub przyspieszone;
  • echolalia;
  • zaburzona płynność mowy (jąkanie, giełkot)
  • występują trudności w posługiwaniu się swobodną mową, a wypowiedziom często towarzyszą gesty wspomagające;
  • brak tzw. gotowości komunikacyjnej, preferowany jest raczek krzyk i inne formy niewerbalnych apeli.